درسنامه آموزشی تفکر و سواد رسانه‌ای کلاس دهم

تصور کنید مهمان به خانه شما آمده است. فضای مهمانی آنقدر گرم و صمیمی است که متوجه گذر زمان نمی‌شوید. ناگهان مهمان شما به ساعت مچی خود نگاه می‌کند و می‌گوید: «ای وای! ساعت 12 شب شد!.»  اگر به ظاهر رفتار مهمانتان نگاه کنید، او فقط ساعت خود را نگاه کرده و زمان را اعلام کرده است. اما معنای پنهان یا ضمنی رفتار او این است که « دیرم شده است و باید زودتر مهمانی را ترک کنم.» آیا در این گونه موارد همواره مخاطب ما متوجه منظورمان می‌شود؟

با توجه به مثال بالا در زندگی روزمره خود نمونه‌ای مشابه ذکر کنید.

متن و زیرمتن

برای درک عمیق‌تر پیام، بیایید به تصویر کوه یخ دقت کنیم. آنچه در نگاه اول توجه ما را جلب می‌کند، قلۀ نمایان آن است که بر فراز آب خودنمایی می‌کند اما حقیقت اینجاست که بخش دیگر این کوه یخی، در اعماق اقیانوس پنهان است؛ واقعیتی که معمولاً از دید ما دور می‌ماند.

این تمثیل، نمایانگر ماهیت پیام‌های رسانه‌ای است. آنچه ما به‌طور مستقیم دریافت می‌کنیم، یعنی «متن» آشکار پیام، نوک کوه یخی است. اما گاهی در زیر سطح، معنای عمیق‌تر، اهداف پنهان و پیام‌های ضمنی، یعنی «زیرمتن»، قرار دارند که اغلب تأثیرگذارترند. توانایی تشخیص این دو سطح، یعنی تمایز قائل شدن میان «آنچه گفته می‌شود» (متن) و «آنچه به‌طور غیرمستقیم بیان می‌شود» (زیرمتن)، به ما کمک می‌کند پیام‌های رسانه‌ای را دقیق‌تر تحلیل کنیم.

لایه‌ای که دارای پیام آشکار و عناصر مستقیم و اصل تولید رسانه‌ای و محصول ملموس آن است را «متن» می‌نامند. «متن‌ها» در واقع همان اطلاعات ظاهری موجود در یک پیام هستند که می‌توانند در قالب کلمه، تصویر، صدا، نشانه و یا هر چیز دیگری برای انتقال معنا باشند. پس دقت کنیم وقتی از متن صحبت می‌کنیم منظورمان فقط نوشتار نیست. بیشتر مخاطبان در تشخیص متن با هم اختلاف زیادی ندارند، چون متن قابل مشاهده و توصیف است. «متن» در یک شعر یا ضرب المثل، دقیقا همان واژگانی است که شاعر یا نویسنده از آنها استفاده کرده است، متن یک فیلم، تصاویر و حرکت‌ها و قاب‌بندی‌هایی است که هر مخاطبی، به وضوح آنها را می‌بیند. تلویزیون هم در حقیقت متونی را که به‌وسیله دوربین نوشته شده نشان می‌دهد. تلویزیون مانند دفتری است که با قلم دوربین، جملاتی در آن نوشته شده است. هنگام مشاهده تلویزیون در حقیقت مشغول خواندن آن هستیم، درست مانند وقتی که داریم روزنامه می‌خوانیم. ما هنگام مشاهده برنامه‌های تلویزیونی از دریچه دوربین به جهان نگاه می‌کنیم و تولیدکنندگان با تنظیم موقعیت خاص دوربین نسبت به موضوع یا شخصیت مورد تمرکز (سوژه)، تلاش می‌کنند در نگاه ما اثر بگذارند. برای فهم عناصر متن تصویری بایستی به سؤالات زیر توجه کنیم:

1- در این متن چه چیزی نوشته شده است؟
2- کارگردان (تولیدکننده پیام) می‌خواهد چه بگوید؟
3- به چه نحوی از زاویه دوربین، اندازه نما، قاب‌بندی و نورپردازی برای انتقال معنا استفاده شده است؟

لایه دیگر تولید رسانه‌ای «زیرمتن» است. «زیرمتن» پیام‌های پنهان و غیرمستقیمی است که تولیدکننده پیام با بهره‌گیری هدفمند از فنون اثرگذاری بر مخاطب (مانند استفاده از کلام، رنگ، نور، موسیقی، تدوین و ...) در تولید رسانه‌ای جاسازی کرده است. «زیرمتن» در شعر، مفهوم کنایی و اصطلاحی پنهانی است که شاعر، هنرمندانه و غیرمستقیم با استفاده از صنایع ادبی در بطن یک متن، جاسازی کرده است. «زیرمتن» یعنی پیام نهفته در زیر پیام آشکار.

بخش مهمی از تأثیرگذاری رسانه‌ها در زیرمتن اتفاق می‌ا‌فتد. یکی از مهم‌ترین دلایل توجه به «زیرمتن» این است که پیام غیرمستقیم معمولاً اثرگذاری بیشتری از کلام مستقیم دارد. کلام غیرمستقیم چند ویژگی دارد که قدرت اثرگذاری آن را افزایش می‌دهد:

1- مخاطب را در فرایند کشف معنا شریک می‌کند؛ وقتی فرد خودش به نتیجه برسد، آن معنا را شخصی‌تر و واقعیتر حس می‌کند.
2- بیان غیرمستقیم معمولاً علاوه بر ذهن، احساسات را هم فعال می‌کند و تصمیم‌های انسانی اغلب تحت‌تأثیر احساس شکل می‌گیرند.
3- پیام غیرمستقیم مقاومت ذهنی ایجاد نمی‌کند، زیرا مخاطب احساس نمی‌کند کسی در حال دستور دادن یا قانع کردن اوست.

شاعران بزرگ سخن خود را آشکار و صریح نمی‌گفتند، بلکه از استعاره، کنایه و تمثیل استفاده می‌کردند. گاهی شرایط اجتماعی و سیاسی اجازه بیان مستقیم را نمی‌داد و شاعر ناچار بود اندیشه خود را در قالب نمادها پنهان کند؛ و گاهی نیز حقیقت‌های عمیق انسانی آنقدر پیچیده بودند که فقط از طریق زبان غیرمستقیم قابل بیان می‌شدند.

هر چند متن و زیرمتن توسط تولیدکننده (عمدتا آگاهانه و خواسته و گاهی ناآگاهانه و ناخواسته) تولید می‌شود، اما مخاطب در درک آنها، مشارکت دارد. متن و زیرمتن، مانند یک گفت‌وگو عمل می‌کند. متن را فیلم می‌گوید و زیرمتن را مخاطب می‌خواند. اگرچه زیرمتن‌ها را تولیدکننده از قبل طراحی کرده، اما مخاطب معمولاً زیرمتن را متعلق به خود می‌داند و تلاش میکند در فهم معنا، سهمی جدی داشته و صرفا منفعل نباشد.

زیرمتن معمولاً توسط سازندگان پیام، مانند شرکت‌های تبلیغاتی، تولیدکنندگان فیلم و سریال و رسانه‌های خبری، ایجاد می‌شود.

زاویه دوربین	مثال	زیر متن
نمای پایین به بالا		بزرگ‌نمایی و ابهت موضوع مورد تمرکز
نمای بالا به پایین		کوچک‌نمایی موضوع مورد تمرکز

 

 

 

 

 

 

 

متن، زیرمتن و فرا متن

برخی از افراد تولیدات رسانه‌ای را به یک هدیه بسته بندی شده تشبیه می‌کنند که شامل کاغذ کادو و بسته بندی، هدیه، قصد هدیه دهنده از هدیه دادن و تصور هدیه گیرنده است.

از این نگاه هر رسانه تلاش می‌کند تا محتوای تولیدی خود را با توجه به سلیقه مخاطب به زیباترین شکل بسته‌بندی کند تا بیشترین تأثیر را روی مخاطب خود ایجاد نماید. برخی دیگر تولیدات رسانه‌ای را به ساندویچ همبرگر تشبیه می‌کنند که از سه لایه تشکیل شده است؛ یک لایه گوشت وسط آن است، یک لایه نان روی آن و یک لایه زیرش.

لایه‌ای که دارای پیام آشکار و عناصر مستقیم، و اصل تولید رسانه‌ای و محصول ملموس آن است را «متن» می‌نامند. «متن‌ها» در واقع همۀ اطّلاعات ظاهریِ موجود در یک پیام هستند که می‌توانند به صورت کلمه، تصویر، صدا، نشانه و یا هر چیز دیگری برای انتقال معنا باشند «متن» در یک شعر یا ضر‌ب‌المثل، دقیقاً همان واژگانی است که شاعر یا نویسنده از آنها استفاده کرده است، «متنِ» یک فیلم، تصاویر و حرکت‌ها و قاب‌بندی‌هایی است که هر مخاطبی، به وضوح آنها را می‌بیند و «متنِ» یک فایل در شبکه‌های اجتماعی، مجموع تصویر متحرک، نوشته و حتی نظراتی است که دیگر کاربران برای آن محتوای رسانه‌ای، ارسال کرده‌اند.

تلویزیون هم در حقیقت متونی را که به وسیلۀ دوربین نوشته شده نشان می‌دهد. تلویزیون مانند دفتری است که با قلم دوربین، جملاتی در آن نوشته شده است. هنگام مشاهدۀ تلویزیون در حقیقت مشغول خواندن آن هستیم، درست مانند وقتی که داریم روزنامه می‌خوانیم. به همین خاطر اولین سؤالی که مطرح می‌شود این است که در این متن چه چیزی نوشته شده است؟ کارگردان (تولیدکنندۀ پیام) می‌خواهد چه بگوید؟ چرا این حرف را می‌زند؟ از چه فنونی برای زیباتر و اثرگذارتر شدن پیامش استفاده کرده است؟ کدام گروه از مخاطبان را هدف گرفته است؟ چرا برای تولید این «متنِ» رسانه‌ای از این نوع از رسانه استفاده کرده و به جای آن سراغ انواع دیگر رسانه نرفته است؟ دقت کنید که مخاطب، هنگام دیدن مجبور است از زاویۀ دید دوربین ببیند. به‌عبارت دیگر ما هنگام مشاهدۀ برنامه‌های تلویزیونی از دریچۀ دوربین به جهان نگاه می‌کنیم و تولیدکنندگان با تنظیم موقعیت خاص دوربین نسبت به سوژه، تلاش می‌کنند در نگاه ما اثر بگذارند.

لایۀ دیگر تولید رسانه‌ای «زیرمتن» است. «زیرمتن» پیام‌های پنهان و غیرمستقیمی است که تولیدکننده پیام با بهره‌گیری هدفمند از فنون اثرگذاری بر مخاطب (مانند استفاده از کلام، رنگ، نور، موسیقی، تدوین و...) در تولید رسانه‌ای جاسازی کرده است. «زیرمتن» در شعر، مفهوم کنایی و اصطلاحی پنهانی است که شاعر، هنرمندانه و غیرمستقیم با استفاده از صنایع ادبی در بطن یک متن، جاسازی کرده است. «زیرمتن» یعنی پیام نهفته در زیر پیام آشکار. وقتی والدین از مخارج بالای زندگی امروز و حقوق پایین صحبت می‌کنند، می‌خواهند فرزندشان را از زیرمتن، یعنی ملاحظهٔ جیب والدین آگاه کنند. در اینجا گرانی و حقوق پایین، متن و درخواست ملاحظه، زیرمتن است. یا وقتی تعمیرکاری برای انجام کار مراجع در تعمیر یک وسیله دائماً به کیفیت نامناسب قطعات اشاره می‌کند، به‌طور غیرمستقیم اشتباهات احتمالی خود را به کیفیت نامناسب قطعات نسبت می‌دهد. در تولید رسانه‌ای هم همینطور است. هر چند متن و زیرمتن توسط تولیدکننده (عمدتاً آگاهانه و خواسته و گاهی ناآگاهانه و ناخواسته) تولید می‌شود، اما مخاطب در درک آنها، مشارکت دارد. متن و زیرمتن، مانند یک گفت‌وگو عمل می‌کند. متن را فیلم می‌گوید و زیرمتن را مخاطب می‌خواند. اگرچه زیرمتن‌ها را تولیدکننده از قبل طراحی کرده، اما مخاطب معمولاً زیرمتن را متعلق به خود می‌داند و تلاش می‌کند در فهم معنا، سهمی جدی داشته و صرفاً منفعل نباشد.

به سومین لایه، که خارج از متن پیام است و شامل شرایط محیطی، فرهنگی و عوامل بیرونی حاکم بر درک و اثرگذاری پیام می‌شود «فرامتن» می‌گویند. این شرایط گاهی مفهوم یا هدف پیام را به ضد آن چیزی که مد نظر تولیدکننده‌‌اش بوده است، تبدیل می‌کند، ممکن است «فرامتن» یک شعر احساسی یا حماسی را، به نماد جنبش اعتراضی یا یک حرکت سازندۀ اجتماعی تبدیل کند. به زبان دیگر، عناصر بیرونی متفاوتی مانند بافت تاریخی (زمانۀ تولید پیام)، بافت جغرافیایی (مکان تولید پیام)، حوادث و موقعیت‌های اجتماعی هر دوره و حتی ویژگی‌های شخصی و شخصیتی مخاطب (عقاید، ارزش‌ها، تجربیات، دانش قبلی و...) در شکل‌گیری فرامتن اثر دارد و می‌تواند برای متون ثابت رسانه‌ای فرامتن‌های متعددی به نسبت اشخاص و موقعیت‌ها، ایجاد کند. به تصویر زیر نگاه کنید.

این تصویر پوستر تبلیغاتی یک محصول غذایی در ایام کریسمس را نشان می‌دهد. سُس قرار گرفته روی قاشق شبیه چهرۀ بابانوئل طراحی شده است.

در طراحی این تبلیغ سعی شده از عناصر بصری آشنا برای جامعۀ مورد نظر استفاده شود. اما به‌طور حتم این تبلیغ برای مردم کشور ما و بسیاری از کشورهای دیگر این معنا را انتقال نمی‌دهد. به زبان دیگر، «متن» را تولیدکنندۀ پیام به شکلی صریح و بی‌واسطه می‌سازد. «زیرمتن» توسط تولیدکننده به کمک فنون رسانه‌ای رمزگذاری شده و توسط مخاطب، بسته به دانایی و توانایی وی رمزگشایی می‌شود و حتی معنابخشی می‌شود. اما «فرامتن» فراتر از ساختار رسانه و خارج از خواست و ارادۀ تولیدکننده و مصرف‌کنندۀ پیام بوده و به فرهنگ، شرایط زمانی و مکانی و عناصر بیرونی پیام برمی‌گردد. با کاربرد این مفاهیم و تحلیل پیام‌های رسانه‌ای براساس متن، زیرمتن و فرامتن در فصول بعدی کتاب بیشتر آشنا خواهید شد.